Introductie

Elke dorp zijn eigen school?

Door de combinatie van ontgroening, vergrijzing en een negatief migratiesaldo, zoals deze nu al in een aantal krimpregio’s te zien is en binnen 30 jaar op bijna heel Nederland vat krijgt, krimpt de leeftijdscategorie 0‐20 jaar landelijk met bijna 7% tussen 2006 en 2040. Dit vertaalt zich in sommige delen van het land (zoals Noordoost‐Groningen, Zeeuws‐Vlaanderen en Zuid‐Limburg) in leerlingendalingen tot wel 50%. In de huidige krimpregio’s zijn de veranderingen al zichtbaar in het primair en voortgezet onderwijs:

De gemiddelde leeftijd van het lerarenkorps stijgt;
Het leerling‐afhankelijke deel van de inkomsten van scholen loopt terug;
Op bestuursniveau vindt schaalvergroting plaats om efficiënter te werken;
Personeel en huisvesting worden geflexibiliseerd.

De ontwikkelingen in het middelbaar beroepsonderwijs zijn nog niet zichtbaar, omdat de leerlingendaling daar nog niet is ingezet.

De demografische ontwikkelingen hebben financiële gevolgen voor schoolbesturen, waarvoor zij binnen het huidige bekostigingsstelsel niet worden gecompenseerd:

Kostenremanentie (kosten dalen in een lager tempo dan de inkomsten) maakt dat de kosten per leerling op krimpende scholen hoger zijn;
De toenemende gemiddelde personeelsleeftijd verhoogt de totale personeelskosten;
Extra investeringen zijn nodig op het gebied van planning en communicatie.

De demografische veranderingen vormen een risico voor de kwaliteit, diversiteit en bereikbaarheid van het onderwijs, omdat:

Schoolbesturen de gevolgen van de krimp uit de eigen reserves opvangen en dus minder middelen kunnen inzetten voor onderwijs;
De vergrijzing en verstopping van het lerarenbestand een verlies aan jong talent en eerstegraads docenten veroorzaakt;
Een willekeurige sluiting van scholen (zonder overkoepelend lange‐termijn plan) de diversiteit en spreiding van het onderwijs vermindert;
Technische VMBO‐opleidingen het risico lopen te verdwijnen omdat deze relatief duur zijn.

Zonder ingrijpen zal niet alleen het onderwijsaanbod verschralen, maar komt ook de regionale economie in gevaar door gebrek aan aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. De demografische veranderingen zijn dus niet alleen een probleem van onderwijsinstellingen, maar van de samenleving als geheel.